עיתונאי סורי במיוחד לאתר "נציב.נט": נפילת המסכות: מי מרוויח מדם סורי תחת דגל ה"התנגדות"? سقوط الأقنعة: من يتاجر بدم السوريين تحت لافتة “المقاومة”؟
נפילת המסכות: מי מרוויח מדם סורי תחת דגל ה"התנגדות"?
בכל פעם שמשברים מתגברים באזור, אותה סצנה חוזרת על עצמה: קולות עולים בשם העם, וסיסמאות מורמות תחת דגלים גדולים כמו "התנגדות", "כבוד" ו
"תמיכה במדוכאים". אך עד מהרה נחשפות סתירות, והפער העמוק בין רטוריקה למעשה מתברר. שם, בדיוק, המסכות נופלות.
הנושא כבר אינו עוסק בנקודות מבט שונות או בהערכות פוליטיות מגוונות. הוא נקשר לשאלה מוסרית מהותית: כיצד יכול מישהו שטוען שהוא מגן על עם מדוכא להתעלם או להצדיק הפרות שבוצעו נגד עם אחר? וכיצד גורמים אזוריים מסוימים משוקמים שוב ושוב, למרות קשרם לרקורד עקוב מדם בסוריה,
ומוצגים בהקשרים אחרים כבעלי ברית או שותפים ל"מטרות צודקות"?
בהקשר זה, הסתירה ניכרת במיוחד בשיח סביב תנועות כמו חמאס, המציג את עצמו כתנועת התנגדות נגד הכיבוש – אפיון שנהנה מאהדה נרחבת בחברות ערביות ומוסלמיות. עם זאת, אהדה זו מתנגשת בשאלות קשות כאשר הרטוריקה של חלק מדמויותיה או תומכיה מצטלבת עם עמדות הכוללות התייחסויות חיוביות או ביטויי כבוד כלפי דמויות הקשורות לפרויקט האיראני, למרות מה שמיוחס לפרויקט זה מבחינת תפקידים ישירים או עקיפים בתמיכה בפעולות צבאיות ובמיליציות המעורבות בהריגת סורים ובהרס עריהם.
סתירה זו אינה ניתנת להפרדה מהרשת המורכבת של בריתות אזוריות, שבהן אינטרסים פוליטיים וצבאיים מצטלבים, וסדרי עדיפויות מעוצבים מחדש בהתאם לדינמיקת כוח ולא בהתאם לסטנדרטים של צדק. הבעיה האמיתית, עם זאת, אינה טמונה בקיומן של בריתות אלה – הן חלק מהיגיון פוליטי, אלא בניסיון להסוות אותן בשיח מוסרי מטעה, והצגתן לציבור כהרחבה טבעית של פרויקט "שחרור" או "התנגדות".
מסוכן יותר, חלק מהנרטיבים התקשורתיים הקשורים להקשרים אלה אינם מסתפקים בהצדקת סתירה זו. הם הולכים רחוק יותר, ומשחזרים נרטיבים המעניקים לגיטימציה לאלימות סלקטיבית ושוללים קבוצות שלמות של אנשים מקרבנותן רק משום שאינן מתיישרות עם סדרי העדיפויות של השיח הדומיננטי.
במסגרת זו, תפקידן של דמויות תקשורתיות סמליות וצבאיות הופך משמעותי עוד יותר. דמויות כמו אבו עוביידה, כדובר הזרוע הצבאית של חמאס, אינן
מייצגות רק קול תקשורתי אלא משמשות כנקודת התייחסות רטורית לקהל רחב.
לכן, כל יישור ישיר או עקיף בשיח עם מפלגות שהואשמו בהפרות חמורות בסוריה נקרא לא רק כעמדה פוליטית, אלא כאינדיקטור למצפן המוסרי המנחה
את השיח הזה.
אין זה בהכרח מרמז על קיומן של עמדות מוצהרות מפורשות בכל מקרה.
הבעיה טמונה באזורים האפורים: בשתיקה לעיתים, בגינוי סלקטיבי ובפער המוחלט בתיאור הקורבנות בהתאם לזהות העבריין. כאן, דם הופך למדד יחסי, וצדק הופך למושג הפתוח לפרשנות לפי הצורך.
סטנדרט כפול זה אינו חולף ללא השלכות. זה תורם לשחיקת האמון, מבלבל את המודעות הציבורית ויוצר מצב של חוסר התמצאות מוסרי שבו אנשים מאבדים את היכולת להבחין בין אלו המגנים על ערכים לבין אלו שמפעילים אותם.
עם דפוסים חוזרים ונשנים, דיסאינפורמציה הופכת כמעט מנורמלת, וקל יותר לעצב מחדש את הזיכרון הקולקטיבי בדרכים המשרתות את הנרטיב התקשורתי הדומיננטי ביותר.
מה שקורה היום אינו רק סכסוך בשטח, אלא סכסוך על התודעה: מאבק להגדיר מי הקורבן ומי העבריין ?, מי ראוי לסולידרציה וסבלו ניתן להתעלם ממנו?. במאבק זה, לשפה תפקיד מכריע באופן שבו מתוארים אירועים, אילו מילים נבחרות, מי נזכר ומי נמחק מהנרטיב.
כאן טמונה הסכנה של השקעה בכאב. כאשר טרגדיות אנושיות הופכות לכלי במשחק השפעה, קורבנות מאבדים את קולם האותנטי, וסבלם מקבל ייעוד מחדש בדרכים שאינן משרתות אותם אלא את אלו הטוענים לדבר בשמם. במקרה הסורי, הדבר ניכר בשלבים רבים, שבהם סבלם של הסורים נדחק לשוליים או מוסגר מחדש כדי להתאים אותו לחישובים אזוריים.
האתגר הגדול ביותר כיום הוא לא רק להתעמת עם הנרטיבים הללו, אלא לבנות מודעות המסוגלת לפרק אותם – מודעות שאינה מסתפקת בסיסמאות, אלא שואלת: מי מדבר? למה עכשיו? מה השתנה? מודעות שמחברת עמדות, קוראת הקשרים, ואינה מעניקה אמון המבוסס על רגש או יישור אידיאולוגי.
הסכנה האמיתית טמונה לא רק בשיח מטעה, אלא גם באמינותו ב…נכונות הקהל לאמץ נרטיבים מוכנים מראש ללא בדיקה, ובנטייה לצמצם את העולם למערכות בינאריות פשטניות: התנגדות מול בגידה, מבלי להכיר במורכבויות ובסתירות שעשויות להתקיים בכל צד.
בסופו של דבר, לא ניתן להגן על מטרה צודקת באמצעות ברית עם עוול במקומות אחרים, ולא ניתן לבנות שיח מוסרי על יסודות סלקטיביים. ערכים, אם אינם אוניברסליים, הופכים לכלי עבודה. ודם, אם אינו נושא סטנדרט אחד, הופך לסחורה.
סוריה מעולם לא הייתה, ולעולם לא תהיה, פרט גרידא בחישובים של אף אחד. דמם של הסורים אינו קלף מיקוח, וגם לא חומר תקשורתי למחזור. מי שמאמין שהוא יכול להשקיע בטרגדיה הזו מבלי להיחשף, מהמר על רמת מודעות שכבר לא קיימת.
הרבה השתנה.
אבל מה שחשוב ביותר הוא שהמודעות של האנשים משתנה , כי רק היא מסוגלת להוריד את המסכות אחת ולתמיד.
קרדיט: עבדאללה אל-בונה – עיתונאי וסופר סורי
سقوط الأقنعة: من يتاجر بدم السوريين تحت لافتة “المقاومة”؟
في كل مرة تتصاعد فيها الأزمات في المنطقة، يتكرر المشهد ذاته: أصواتٌ ترتفع باسم الشعوب، وشعاراتٌ تُرفع تحت عناوين كبرى كـ”المقاومة” و”الكرامة” و”نصرة المظلوم”، لكن سرعان ما تتكشّف التناقضات، وتظهر الفجوة العميقة بين الخطاب والممارسة. هناك، تحديدًا، تسقط الأقنعة.
المسألة لم تعد تتعلق باختلاف في وجهات النظر أو تقدير سياسي متباين، بل باتت مرتبطة بسؤال أخلاقي جوهري: كيف يمكن لمن يدّعي الدفاع عن شعبٍ مظلوم، أن يتغاضى أو يبرّر انتهاكات ارتُكبت بحق شعبٍ آخر؟ وكيف يُعاد تدوير بعض الفاعلين الإقليميين، رغم ارتباطهم بسجلّ دموي في سوريا، وتقديمهم في سياقات أخرى كحلفاء أو شركاء في “قضايا عادلة”؟
في هذا الإطار، يبرز التناقض بوضوح في الخطاب المرتبط بحركات مثل حماس، التي تُقدّم نفسها كحركة مقاومة في مواجهة الاحتلال، وهو توصيف يحظى بتعاطف واسع في الشارع العربي والإسلامي. إلا أن هذا التعاطف يصطدم بأسئلة صعبة حين يتقاطع خطاب بعض رموزها أو مناصريها مع مواقف تتضمن إشارات إيجابية أو ترحّمًا على شخصيات مرتبطة بالمشروع الإيراني، رغم ما يُنسب إلى هذا المشروع من أدوار مباشرة أو غير مباشرة في دعم عمليات عسكرية وميليشيات تورّطت في قتل السوريين وتدمير مدنهم.
هذا التناقض لا يمكن عزله عن شبكة التحالفات الإقليمية المعقّدة، حيث تتداخل المصالح السياسية والعسكرية، وتُعاد صياغة الأولويات وفق معادلات القوة لا وفق معايير العدالة. لكن الإشكالية الحقيقية لا تكمن في وجود هذه التحالفات بحد ذاتها فهي جزء من منطق السياسة بل في محاولة تغليفها بخطاب أخلاقي مضلّل، يُقدّمها للجمهور على أنها امتداد طبيعي لمشروع “تحرري” أو “مقاوم”.
الأخطر من ذلك، أن بعض الخطابات الإعلامية المرتبطة بهذه السياقات، لا تكتفي بتبرير هذا التناقض، بل تمضي أبعد من ذلك، عبر إعادة إنتاج سرديات تبرّر العنف الانتقائي، وتُسقط صفة الضحية عن فئات كاملة من الشعوب، فقط لأنها لا تنسجم مع أولويات الخطاب السائد.
في هذا السياق، يكتسب دور الشخصيات الإعلامية والعسكرية الرمزية أهمية مضاعفة. فشخصيات مثل أبو عبيدة، بوصفه الناطق باسم الجناح العسكري لحماس، لا تمثل مجرد صوت إعلامي، بل تُشكّل مرجعية خطابية لجمهور واسع. ومن هنا، فإن أي تقاطع مباشر أو غير مباشر في الخطاب مع أطراف متهمة بانتهاكات جسيمة في سوريا، يُقرأ ليس فقط كموقف سياسي، بل كمؤشر على طبيعة البوصلة الأخلاقية التي تحكم هذا الخطاب.
لا يعني ذلك بالضرورة وجود مواقف معلنة صريحة في كل الحالات، لكن الإشكالية تكمن في المساحات الرمادية: في الصمت أحيانًا، وفي الانتقائية في الإدانة، وفي التفاوت الصارخ في توصيف الضحايا تبعًا لهوية الفاعل. هنا، يصبح الدم معيارًا نسبيًا، وتتحول العدالة إلى مفهوم قابل للتأويل بحسب الحاجة.
هذه الازدواجية لا تمرّ دون أثر. فهي تُسهم في تآكل الثقة، وتُربك الوعي العام، وتخلق حالة من التشويش الأخلاقي، حيث يفقد الناس القدرة على التمييز بين من يدافع عن القيم، ومن يوظّفها كأداة. ومع تكرار هذا النمط، يتحول التضليل إلى حالة شبه طبيعية، ويصبح من السهل إعادة تشكيل الذاكرة الجمعية بما يخدم السردية الأقوى إعلاميًا.
إن ما يحدث اليوم ليس مجرد صراع على الأرض، بل صراع على الوعي. صراع على تعريف من هو الضحية، ومن هو الجلاد، ومن يستحق التضامن، ومن يمكن التغاضي عن مأساته. وفي هذا الصراع، تلعب اللغة دورًا حاسمًا: كيف تُوصف الأحداث، كيف تُختار الكلمات، من يُذكر ومن يُمحى من السرد.
وهنا تحديدًا، تظهر خطورة الاستثمار في الألم. فحين تتحول المآسي الإنسانية إلى أدوات في لعبة النفوذ، يفقد الضحايا صوتهم الحقيقي، ويُعاد توظيف معاناتهم في سياقات لا تخدمهم، بل تخدم من يتحدث باسمهم. وفي الحالة السورية، كان هذا واضحًا في أكثر من محطة، حيث تم تهميش معاناة السوريين أو إعادة تأطيرها بما يتناسب مع حسابات إقليمية.
إن التحدي الأكبر اليوم لا يكمن فقط في مواجهة هذه الخطابات، بل في بناء وعي قادر على تفكيكها. وعي لا يكتفي بالشعارات، بل يسأل: من يتحدث؟ ولماذا الآن؟ وما الذي تغيّر؟ وعي يربط بين المواقف، ويقرأ السياقات، ولا يمنح الثقة بناءً على العاطفة أو الاصطفاف الأيديولوجي.
فالخطر الحقيقي لا يأتي فقط من الخطاب المضلّل، بل من قابليته للتصديق. من استعداد الجمهور لتبنّي روايات جاهزة دون تمحيص، ومن الميل إلى تصنيف العالم في ثنائيات مبسّطة: مقاومة مقابل خيانة، دون النظر إلى التعقيدات والتناقضات التي قد تختبئ داخل كل طرف.
في النهاية، لا يمكن حماية أي قضية عادلة عبر التحالف مع الظلم في مكان آخر، ولا يمكن بناء خطاب أخلاقي على أساس انتقائي. فالقيم، إن لم تكن شاملة، تتحول إلى أدوات. والدم، إن لم يكن له معيار واحد، يصبح سلعة.
سوريا لم تكن ولن تكون تفصيلًا في حسابات أحد. ودم السوريين ليس ورقة تفاوض، ولا مادة إعلامية قابلة لإعادة التدوير. ومن يظن أن بإمكانه الاستثمار في هذه المأساة دون أن يُكشف، يراهن على وعيٍ لم يعد كما كان.
لقد تغيّر الكثير.
لكن الأهم أن يتغيّر وعي الناس.
فهو وحده الكفيل بإسقاط الأقنعة… مرةً وإلى الأبد.
عبدالله البنيه
كاتب صحفي